Εισαγωγική ομιλία του Γιάννη Μέγα

Εισαγωγική ομιλία του Γιάννη Μέγα, συμβούλου της ομάδας 

πρώτου βραβείο του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού 

για την ανάπλαση της Πλατείας Ελευθερίας

Γιάννης Μέγας

Θα ήθελα να ξεκαθαρίσω ότι ο ρόλος μου στην ομάδα ήταν ως σύμβουλος σε ιστορικά θέματα που σχετίζονται φυσικά με την πλατεία και την παρουσία τους. Όλη η δόξα του σχεδιασμού ανήκει στους δύο νεαρούς αρχιτέκτονες Θεμιστοκλή Χατζηγιαννόπουλο και Κωνσταντίνο Χαραλαμπίδη.

Η ιστορική αναδρομή ξεκινάει από τα βυζαντινά χρόνια όταν η θάλασσα έφθανε μέχρι τα μισά της σημερινής πλατείας. Στο ύψος περίπου της σημερινής οδού Καλαποθάκη δέσποζε το βυζαντινό παραλιακό τείχος που κατέληγε στο πύργο της Αποβάθρας στα Λαδάδικα. Ο σχεδιασμός της νέας πλατείας προσπάθησε να αναδείξει την ύπαρξη του τείχους αυτού.

Το 1870 ξεκίνησε η κατεδάφιση του θαλάσσιου τείχους και η διαμόρφωση, με εκτεταμένες επιχωματώσεις, της παραλιακής οδού από τον Λευκό Πύργο έως το λιμάνι. Στα μέσα της δεκαετίας του 1880 διανοίχθηκε η σημερινή οδός Βενιζέλου και με μια διαπλάτυνση του τμήματος προς τη θάλασσα δημιουργήθηκε η πλατεία Ολύμπου (όπως αρχικά ονομάστηκε). Αξίζει να τονιστεί ότι όλο κι όλο το πλάτος της ήταν 25 μέτρα, όσο είναι δηλαδή σήμερα το πλάτος της οδού Βενιζέλου μαζί με τα δύο πεζοδρόμια.

Παρόλο το μικροσκοπικό της μέγεθος, ήταν η μοναδική πλατεία της πόλης σε μια άκρως πυκνοκατοικημένη περιοχή. Από τότε και για πολλές δεκαετίες υπήρξε το κεντρικό σημείο αναφοράς της πόλης, σε σχέση με την κοσμική και ψυχαγωγική ζωή της.

Στην προκυμαία, μπροστά στην πλατεία, αποβιβάζονταν από βάρκες όλοι όσοι έφθαναν στην πόλη με πλοία που δεν μπορούσαν να προσεγγίσουν την ακτή. Δεκάδες σημαίνοντα πρόσωπα και περιηγητές πέρασαν από το σημείο αυτό. Ως παράδειγμα και μόνο αναφέρω τον δούκα του Εδιμβούργου, σύζυγο της βασίλισσας Βικτωρίας, όταν επισκέφθηκε την πόλη τον Οκτώβριο του 1888, και τον βαρόνο Ρότσιλντ που επισκέφθηκε την πόλη τον Δεκέμβριο του 1896.

Στο σημείο αυτό, το 1895 δημιουργήθηκε μέσα στη θάλασσα, η μαρμάρινη αποβάθρα με δύο χαρακτηριστικά κιόσκια, έργο του θεσσαλονικιού μηχανικού Αριγκόνι, που στέγαζαν τον έλεγχο των διαβατηρίων και το τελωνείο. Σήμερα εκεί υπάρχει μια προεξοχή της παραλίας με ένα παράπηγμα όπου πουλιούνται δολώματα. Επαναλαμβάνω ότι, δεν υπήρξε επισκέπτης της πόλης που να μην πέρασε από το σημείο αυτό. Από εκεί αναχώρησε ο Βενιζέλος τον Ιανουάριο του 1913 όταν επισκέφθηκε για πρώτη φορά την ελεύθερη Θεσσαλονίκη και στο σημείο αυτό αποβιβάστηκε ο ίδιος τον Οκτώβριο του 1916 για να εγκαταστήσει στη Θεσσαλονίκη την προσωρινή κυβέρνηση Τριανδρίας. Η ανάπλαση της πλατείας θα αναδείξει την αποβάθρα αυτή με τα κιόσκια της.

Γύρω από την πλατεία υπήρχαν τα καλύτερα ξενοδοχεία της πόλης -το Όλυμπος Παλλάς, το Ρουαγιάλ -μετέπειτα Μέγα- ξενοδοχείο της Αγγλίας, καθώς και καφενεία, μπυραρίες και ζαχαροπλαστεία. Δίπλα στο ξενοδοχείο Όλυμπος εγκαταστάθηκε αργότερα το φημισμένο καφενείο/ζαχαροπλαστείο του Φλόκα που συγκέντρωνε την αφρόκρεμα της πόλης και που στη διάρκεια του πρώτου παγκοσμίου πολέμου ήταν το σημείο συνάντησης των Άγγλων και Γάλλων αξιωματικών που περνούσαν ατέλειωτες ώρες χαλάρωσης –οι περίφημοι κηπουροί της Θεσσαλονίκης. Η διαμόρφωση της νέας πλατείας θα παρουσιάσει τα ίχνη του ξενοδοχείου Όλυμπος και του παρακείμενου ζαχαροπλαστείου του Φλόκα μαζί πιθανότατα με ένα σύντομο ιστορικό.

Η πρόταση ανάπλασης της πλατείας επέλεξε το δυτικό άκρο της -θεωρούμενο ως η κυρία είσοδος προς την πλατεία μιας και είναι η πλησιέστερη προς το λιμάνι- για να αναδείξει ορισμένα ιστορικά γεγονότα της πόλης που σχετίζονται, φυσικά με την πλατεία, τοποθετώντας για τον σκοπό αυτό αναμνηστικές πλάκες

Στο στάδιο αυτό του προσχεδίου -τονίζω του προσχεδίου- προτείνονται τα παρακάτω ιστορικά γεγονότα.

Καταρχήν η επανάσταση των Νεότουρκων το καλοκαίρι του 1908 που είχε ως επίκεντρο τη Θεσσαλονίκη και ως σημείο αναφοράς την πλατεία. Εδώ εκφωνήθηκαν για πολλές μέρες πύρινοι λόγοι υποστήριξης της επανάστασης από τους πρωτεργάτες της αλλά και από ομιλητές προερχόμενους από όλες τις κοινότητες της πόλης, Τότε, η νεοτουρκική ηγεσία μετονόμασε την πλατεία από Ολύμπου σε Ελευθερίας.

Επόμενο γεγονός, η απελευθέρωση της πόλης τον Οκτώβριο του 1912 όταν στις δέκα η ώρα το βράδυ της 26^ης Οκτωβρίου, τρεις ώρες πριν υπογραφεί το πρωτόκολλο παράδοσής της, εισήλθαν στην πόλη δύο αξιωματικοί με δέκα άνδρες, υπό τη διοίκηση του έφεδρου ανθυπίλαρχου Ιωάννη Ράλλη πατέρα του μετέπειτα πρωθυπουργού Γεωργίου Ράλλη, και σταμάτησαν να ξεδιψάσουν στο καφενείο του ξενοδοχείου Όλυμπος μπροστά στα έκπληκτα μάτια των Ελλήνων θαμώνων. Δύο μέρες αργότερα, από τα μπαλκόνια της πλατείας αυτής ο εθνικός μας ποιητής Σπύρος Ματσούκας απήγγειλε τα πατριωτικά του ποιήματα.

Ακολούθησε η πυρκαγιά του 1917 που κατέστρεψε το 70% της εντός των τειχών πόλης και σχεδόν όλα τα κτήρια γύρω από την πλατεία, ενώ το νέο πολεοδομικό σχέδιο προέβλεψε τη δημιουργία της πλατείας με τις σημερινές της διαστάσεις.

Στον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο από την πλατεία αυτή ξεκίνησε και επίσημα ο διωγμός των Εβραίων της πόλης μας, όταν στις 11 Ιουλίου του 1942 οι Γερμανοί διέταξαν να παρουσιαστούν στην πλατεία, όλοι οι άντρες ηλικίας από 18 έως 45 χρονών για να καταμετρηθούν και να επιστρατευτούν για καταναγκαστική εργασία. Τη συγκεκριμένη μέρα, 6.000 έως 7.000 άτομα συγκεντρώθηκαν κάτω από τον καυτό ήλιο και υποβλήθηκαν, μέχρι αργά το απόγευμα, σε εξοντωτικές και ταπεινωτικές ασκήσεις από Γερμανούς στρατιώτες με προτεταμένα τα όπλα τους, ενώ από τα γύρω μπαλκόνια Γερμανοί αξιωματικοί, εξέχοντα δείγματα της Αρίας φυλής, χειροκροτούσαν και χαχάνιζαν μαζί με τις παλλακίδες τους. Το πρωτοφανές γεγονός του ολοκαυτώματος των 50.000 θεσσαλονικιών Εβραίων, μας υπενθυμίζει το μνημείο που υπάρχει σήμερα στο ανατολικό άκρο της πλατείας. Το προσχέδιο προτείνει τη μεταφορά του στο δυτικό άκρο της πλατείας σε περίοπτη θέση, που θα επιτρέπει την καλλίτερη ανάδειξή του καθώς και την τέλεση των σχετικών εκδηλώσεων.

Σας ευχαριστώ