Ιωσήφ Βαένα

και εδώ

΄Ηταν μεσημέρι 3 η ώρα και ο ήλιος έκαιγε στην Πλατεία Ελευθερίας. Μετά από ώρες αναμονής μερικοί βάζουν μια εφημερίδα στο κεφάλι τους, ενώ άλλοι δοκιμάζουν να κάτσουν στην άσφαλτο της πλατείας.

Οι Γερμανοί τότε βγάζουν τα σκυλιά και αρχίζουν να δέρνουν με μαστίγιο και γκλομπς όποιον τολμάει να καθίσει, μέχρι να χύσει αίμα. Δίνουν οδηγίες σε μερικούς να βγουν και τους διατάζουν να κάνουν γυμναστική. Τα χέρια πάνω, κάτω, σκύψε, κάνε κωλοτούμπες στην άσφαλτο. Τα σκυλιά γαυγίζουν. Οι Έλληνες χριστιανοί χωροφύλακες με τις ψηλές μπότες διατηρούν την τάξη και εξασφαλίζουν την τήρηση των γερμανικών διαταγών. Οι φωτογράφοι του Γερμανικού Στρατού ξεχωρίζουν τους ανάπηρους και τους πνευματικά καθυστερημένους και τους φωτογραφίζουν ως δείγματα της εβραϊκής παρακμής. Μαζί με το αίμα από το ξύλο, μερικοί δεν αντέχουν και λιποθυμούν. Μερικοί άλλοι πεθαίνουν και το ληξιαρχείο γράφει «καρδιακή ανακοπή», ενώ ο γνωστός δημοκράτης δημοσιογράφος Φαρδής (κυριολεκτώ για το δημοκράτης, ο Φαρδής ήταν βενιζελικός) σημειώνει γελώντας ότι έμειναν στον τόπο. Οι περαστικοί κοιτούν, λίγοι με λύπηση, λίγοι με κρυφή χαρά, οι περισσότεροι με αδιαφορία. Λίγες μέρες μετά ξεκινούν για καταναγκαστικά έργα όπου δεκάδες αν όχι εκατοντάδες πεθαίνουν από τις κακουχίες ή δολοφονούνται.

Στην πλατεία Ελευθερίας πεθαίνουν οι πρώτοι Εβραίοι Σαλονικείς από γερμανικά χέρια. Στα χωριά της Μακεδονίας περισσότεροι. Λίγοι μήνες μετά αρχίζουν τα κίτρινα αστέρια, ο περιορισμός στα γκέτο και μέσα σε 7 μήνες ο παππούς μου από την πλατεία Ελευθερίας ανεβαίνει στα τρένα του τότε ΟΣΕ και αποβιβάζεται στο ΄Αουσβιτς. Σχεδόν κάθε άνθρωπος που ο παππούς μου αντάλλαξε μια καλημέρα εκείνο τον Ιούλιο στην Πλατεία Ελευθερίας, που τον ακούμπησε κατά λάθος καθώς στοιχίζονταν, ο πατέρας του, ο αδερφός του, θείοι, συγγενείς, ο δάσκαλος, ο μανάβης του δεν έχουν ελάχιστους μήνες ζωής. Όλοι πεθαίνουν. Αυτή είναι η πλατεία Ελευθερίας.

Εχω μια απλή ερώτηση να σας κάνω: αν αυτό συνέβαινε σε 9000 χριστιανούς –αν 9000 χριστιανοί βασανίζονταν από κατακτητές, αν έχυναν αίμα από το ξύλο και πέθαιναν από την εξάντληση σε αυτή τη πλατεία, αν οι επιζήσαντες και τα παιδιά τους ακόμα ζούσαν σε αυτή τη πόλη με τον πόνο των νεκρών καθημερινή θύμιση– θα κάναμε αυτή τη συζήτηση για το ποια μορφή θα έπαιρνε αυτή η πλατεία; Θα υπήρχε οποιαδήποτε εναλλακτική πρόταση για την μορφή αυτής της πλατείας, με όποιο ιστορικό βάρος περιέχει;

Δυστυχώς αν ήρθε η ώρα να μιλάμε με ειλικρίνεια, αυτή η συζήτηση γίνεται μόνο γιατί είμαστε Εβραίοι και γιατί το αυτονόητο θεωρείται παραχώρηση. Γι’ αυτό για 60 χρόνια ο Δήμος αρνήθηκε να δεχθεί ένα μνημείο που θα πληρώναν τα ίδια τα θύματα και για αυτό το μνημείο στην αρχή στάλθηκε στα πέρατα της πόλης και ακόμα και τώρα παραμένει κρυμμένο. Για αυτό η αρχική προκήρυξη αυτού του διαγωνισμού δεν αναφέρει τίποτα για τον παππού μου και την εμπειρία του και γι’ αυτό στο αρχικό σχέδιο δεν υπάρχει κανένα μνημείο. Για αυτό χρειάστηκαν πιέσεις για να γίνει μια μελλοντική υπόσχεση ότι κάπου θα χωθεί και αυτό. Γιατί αν μιλούσαμε για 9000 χριστιανούς Θεσσαλονικείς που βασανίστηκαν και μερικοί πέθαναν σε αυτή τη πλατεία και ήταν οι δικοί σας πατεράδες και παππούδες, δε νομίζω ότι θα θεωρούσατε επαρκές ένα μνημείο. ΄Ετσι όπως και εσείς, δε θεωρώ επαρκές ούτε το μνημείο, ούτε το σχέδιο.

Τρία χρόνια μετά ο παππούς μου γύρισε από το Άουσβιτς. Άλλοι άνθρωποι ζούσαν στο σπίτι του. Άλλοι άνθρωποι κατείχαν την συναγωγή του και άλλοι άνθρωποι κατείχαν το σχολείο του ή το εργαστήρι στο οποίο δούλευε. Η πλατεία Ελευθερίας όμως είχε μείνει η ίδια. Και ίδια έμεινε για 70 χρόνια, με τα ίδια κτίρια και τα ίδια παράθυρα από τα οποία παρατηρούσαν τα σκυλιά των γερμανών να χύνονται στον παππού μου. Αυτή τη στιγμή έχετε, γιατί οι εβραίοι σίγουρα δεν μπορούν, δυο επιλογές. Να συνεχίσετε να κρατήσετε την πλατεία όπως είναι: μια πλατεία στην οποία θα παραμείνει θαμμένη η ιστορία της πόλης, με ένα μνημείο κρυμμένο και σε 70 χρόνια να αναρωτηθείτε γιατί η πόλη είναι η ίδια και αντιμετωπίζει τα ίδια αδιέξοδα.

Ή μπορείτε να διαλέξετε να είστε διαφορετικοί από αυτούς που κοιτούσαν αδιάφορα το σαλονικιώτικο αίμα να κυλάει στην Πλατεία Ελευθερίας. Να δείτε –επιτέλους- την πλατεία με τα μάτια όλων των Σαλονικιών που ζουν σε αυτή σήμερα. Να κάνετε μια επιλογή σαν αυτοί οι νεκροί να ήταν η δική σας οικογένεια, να ήταν ο δικός σας πατέρας και ο δικός σας παππούς. Και αυτό επιτέλους στην πράξη και όχι στα λόγια –φανερά, όχι συμβολικά και προσχηματικά.

Ο Ιωσήφ Βαένα είναι φαρμακοποιός και μέλος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης