Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης: Μετά τη γενοκτονία, η μνημοκτονία-Ρένα Μόλχο

και εδώ

Με θέμα τις Δημόσιες χρήσεις της Ιστορίας (Public Uses of History) έγινε τον Σεπτέμβριο, 2007 (19-21 Σεπτεμβρίου) διεθνές ιστορικό συνέδριο στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Στον ίδιο χώρο επί πολλούς αιώνες υπήρχε το μεγαλύτερο εβραϊκό νεκτροταφείο της Ευρώπης με παραπάνω από 350.000 τάφους.

Στις 6 Δεκεμβρίου του 1942 το νεκροταφείο αυτό καταστράφηκε σκόπιμα για να επεκταθεί κατόπιν το σημερινό πανεπιστήμιο. Είναι ωστόσο οξύμωρο πως ουδείς από τους δέκα (10) προοδευτικούς και κατά τα άλλα διακεκριμένους Έλληνες ιστορικούς που συμμετείχαν στο συγκεκριμένο συνέδριο, ακριβώς πάνω από το πρώην το αρχαιότερο ίσως εβραϊκό νεκροταφείο στην Ευρώπη, δεν αναφέρθηκε στο αντιπροσωπευτικό αυτό παράδειγμα καταστροφής και παραποίησης της τοπικής ιστορίας, και μνημοκτονίας. Επικαλούμαι αυτό το παράδειγμα για να δείξω ότι η γνώση, που είναι βέβαιο ότι τα άτομα αυτά κατείχαν για το συγκεκριμένο γεγονός, δεν εξασφαλίζει την επίγνωση, δεδομένου ότι είναι φανερό ότι η μνήμη των Ελλήνων Εβραίων είχε εξοβελισθεί από την συλλογική συνείδηση.

Οι περισσότερες αναφορές στην ιστορία των Ελλήνων Εβραίων παραπέμπουν συνήθως στο Ολοκαύτωμα κυρίως για να προβάλλουν την βοήθεια που δέχθηκαν όσοι λίγοι επέζησαν από τους χριστιανούς συμπολίτες τους. Χωρίς αμφιβολία η τραγική αυτή γενοκτονία λειτούργησε καθοριστικά στην ιστορική τους ενσυναίσθηση. Ο επιλεκτικός συσχετισμός όμως που περιορίζει τους ντόπιους Εβραίους στην περίοδο του Ολοκαυτώματος με προβληματίζει επειδή οι κατά τα άλλα άγνωστοι και στοιχειωμένοι πλέον ντόπιοι «ξένοι» στην ελληνική ιστορία Εβραίοι εμφανίζονται σαν να υπήρξαν μόνον τότε και κατόπιν να εξαφανίστηκαν.

Βέβαια ο χώρος του εβραϊκού νεκροταφείου στο ΑΠΘ, η Πλατεία Ελευθερίας και ο παλιός σιδηροδρομικός σταθμός είναι τα κύρια σημεία αναφοράς της δισχιλιετούς τουλάχιστον ιστορίας της πάλαι ποτέ μητροπολιτικής εβραϊκής κοινότητας των Βαλκανίων. Τώρα όμως που οι περισσότεροι Εβραίοι έχουν εκλείψει, χρησιμοποιούνται ως αντικείμενα πολιτικής χρήσης της ιστορίας και κενών περιεχομένου γλυκερών λόγων, γραπτών ή ταινιών που ενίοτε χρηματοδούνται αδρά ακόμη και από επίσημους φορείς.

Τι μένει μετά απ’ αυτού του είδους τα μνημόσυνα στην συνείδηση του κόσμου και πόσο μπορεί να ταυτιστεί και να κατανοήσει ο σημερινός Θεσσαλονικιός, μετά από 70 χρόνια απουσίας έναν κόσμο και έναν πολιτισμό που δεν είχε τη δυνατότητα να γνωρίσει πραγματικά; Πώς μπορεί κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες να αξιολογηθεί σωστά η απώλεια ενός τετάρτου του πληθυσμού της προπολεμικής Θεσσαλονίκης; Και πώς να κατανοηθεί γιατί το Ιπποκράτειο νοσοκομείο λέγεται και Χιρς, ή η Νομαρχία-βίλα Αλλατίνι, ποιοι ήταν ο τυπογράφος Σαάδια Λεβή ή ο γιατρός Ιωσήφ Μισραχή και γιατί τους αφιερώθηκαν οι αντίστοιχοι δρόμοι, και τόσα άλλα; Η γενικότερη άγνοια είναι τόσο μεγάλη που συχνά η στοά Καράσο, ή η αγορά Μοδιάνο δεν αναγνωρίζονται ως τα άτομα που συνετέλεσαν στην δημιουργία τους, αλλά ως εξωτικοί όροι ή ονομασίες που -ανεξήγητο πώς- πιστεύεται ότι ανήκουν στην ντοπιολαλιά της Θεσσαλονίκης.

Χωρίς αμφιβολία αυτό οφείλεται και στην μέχρι πρότινος επίσημη αλλά και ύποπτη αποσιώπηση της ιδιαιτερότητας που χαρακτήριζε τη δυναμική εβραϊκή παρουσία στην πόλη μας, που δικαίως αναγνωριζόταν και ως Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων.

Κάτι άλλαξε το 2001 με τη δημοσίευση του πρώτου μου βιβλίου για τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης στο Θεμέλιο, το οποίο διανέμονταν πλέον ως βασικό σύγγραμμα μελέτης της Ιστορίας του ελληνικού εβραϊσμού στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, όπου δίδασκα το ίδιο θέμα ως μάθημα επιλογής σε 100 περίπου φοιτητές ετησίως. Η θερμή ανταπόκριση των συναδέλφων και των φοιτητών μου στην Αθήνα μου έδιναν τη δύναμη να ταξιδεύω εκεί κάθε εβδομάδα επί 8 χρόνια. Το γεγονός ότι δεν δημιουργήθηκε ποτέ ως τότε κάποιο αντίστοιχο μάθημα στη Θεσσαλονίκη εξηγήθηκε αργότερα όταν μαζί με άλλους συναδέλφους ιστορικούς δημοσιεύσαμε τις μελέτες μας για τον δωσιλογισμό και τις λεηλασίες των εβραϊκών περιουσιών στην πόλη. Το ζήτημα αυτό στεναχωρούσε πολύ τους Θεσσαλονικείς. ΄Ισως επειδή οι περισσότεροι δεν ανήκαν οι ίδιοι σε οικογένειες που συνεργάστηκαν με τον κατακτητή και ντρέπονταν όταν αποκαλύπτονταν οι ακρότητες ορισμένων συντοπιτών τους. Οι άλλοι, που επί δεκαετίες προστατεύονταν από την επίσημη εκδοχή της ιστορίας η οποία θέλει όλους τους Ελληνες ήρωες, επειδή πίστευαν ότι το τρομερό τους μυστικό δεν θα αποκαλύπτονταν ποτέ.

Αλλαγές έγιναν επίσης και από το ΕΙΕ όπου είχα την τύχη να συνεργαστώ επί 10 χρόνια με μια ομάδα ιστορικών και δημοσιογράφων για την έκδοση του 4τομου έργου για τον ελληνικό τύπο (2009). Το σημαντικό αυτό πόνημα χάρη στην επιμονή της Αικατερίνης Κουμαριανού και της Λουκίας Δρούλια, περιλαμβάνει για πρώτη φορά μεταξύ άλλων λήμματα για όλες τις μακροβιόσιμες εβραϊκές εφημερίδες που κυκλοφόρησαν στην ελληνική επικράτεια από το 1865 και μετά.

Ακόμη η νοοτροπία άρχισε να αλλάζει μετά το 2004 που θεσπίστηκε νόμος να εορτάζεται δημόσια η επέτειος του Ολοκαυτώματος και η αντίστοιχη ιστορία να διδάσκεται στα σχολεία. ΄Εγινε στην πορεία αντιληπτό ότι το Ολοκαύτωμα δεν είναι αποκλειστικά εβραϊκή υπόθεση και ότι η μνημόνευση των θυμάτων θα μπορούσε να αναχαιτίσει όπως γράφτηκε σε βραβευμένη έκθεση μαθητή του Λυκείου «…την άνοδο της δημοτικότητας των ακροδεξιών κομμάτων…». Τέθηκε, φυσικά, θέμα της μεθόδου διδασκαλίας του Ολοκαυτώματος στο σχολείο και κατάρτισης των καθηγητών. Οργανώθηκαν σεμινάρια αλλά -όπως φάνηκε μετά από μελέτη του προγράμματός και του υλικού που διανέμονταν σε αυτά υπό την αιγίδα : δηλαδή την έγκριση υπουργείου- και εδώ αυτό που ενδιέφερε πρωτίστως είναι η πολιτική χρήση της ιστορίας. Μόνον έτσι εξηγείται γιατί αγνοήθηκαν διακεκριμένοι ειδικοί επιστήμονες με σημαντικό δημοσιευμένο έργο επί του αντικειμένου όπως οι Γιώργος Κόκκινος, ο Δημήτρης Μαυροσκούφης, η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, η Ρίκα Μπενβενίστε, ο Ανδρέας Πανταζόπουλος, ο Νίκος Ζάικος, ο Στράτος Δορδανάς, η Μαρία Καβάλα, ο Πάρις ο Παπαμίχος, ο Νίκος Τζαφλέρης, κ.ά.άτομα που δεν υποκύπτουν στην πολιτική χρήση της ιστορίας.

Χάρη στην πρωτοβουλία της Ελένης Χοντολίδου από τον Τομέα Παιδαγωγικής της Φιλοσοφικής Σχολής, και με την αμέριστη συμπαράσταση των πρυτανικών αρχών αντιδράσαμε και οργανώσαμε αντίστοιχο σεμινάριο στη Θεσσαλονίκη με τη συμμετοχή πολλών από τους παραπάνω ειδικούς. Δημιουργήσαμε ένα νέο πρότυπο κατάρτισης που εκτός από εισηγήσεις για την εβραϊκή παρουσία στην Ελλάδα, τον αντισημιτισμό, την στρατοπεδική λογοτεχνία, το τραύμα των επιζώντων, το Ολοκαύτωμα στον κινηματογράφο και στις βιντεοσκοπημένες μαρτυρίες, περιλαμβάνει τη βιωματική ιστορία με επισκέψεις στα εναπομείναντα εβραϊκά μνημεία, όπως αποτυπώνονται στο βιβλίο (Εβραϊκά αξιοθέατα στην Θεσσαλονίκη) που εκδόθηκε από τις εκδόσεις Λυκαβηττός το 2010. Η απρόσμενη ανταπόκριση 140 συμμετεχόντων της Δευτεροβάθμιας κυρίως, αλλά και της Τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στο τριήμερο σεμινάριο για τη διδασκαλία του Ολοκαυτώματος που συνδιοργανώσαμε (16-18 Μαρτίου 2012) με τον Τομέα Παιδαγωγικής του ΑΠΘ, την Ισραηλιτική Κοινότητα και το Εβραϊκό Μουσείο της πόλης μας, δικαίωσε τον σκοπό μας. Ανάλογη ανταπόκριση από τον κόσμο των εκπαιδευτικών είχαμε και φέτος(2013) που προσκληθήκαμε να οργανώσουμε αντίστοιχο σεμινάριο στις Σέρρες και στο Παρίσι. Διαπιστώσαμε ότι ο κόσμος των Ελλήνων εκπαιδευτικών διψούσε για γνώση, και διέκρινε πως η ιστορία του Ολοκαυτώματος και πιο συγκεκριμένα ο τρόπος διδασκαλίας του μπορεί να ενεργοποιήσει εν γένει τις ευθύνες υπεράσπισης του δικαίου και των ηθικών αξιών.

Με αυτόν τον τρόπο και επειδή όλα αλλάζουν μέσα στον χρόνο έχει αρχίσει να αλλάζει αυτή η πολιτική που απωθούσε το πολυποίκιλο παρελθόν της πόλης. Η ιστορική πολυ-πολιτισμικότητα της Θεσσαλονίκης έγινε πρόσφατα το ζητούμενο σημείο αναφοράς και επαναφοράς. Σε αυτό συνδράμουν με τη γνησιότητα και τον πλούτο τους και βιβλία με αυθεντικές πηγές όπως το Περί Εβραίων, του Χρήστου Χρηστοβασίλη, στις Ροές με την επιμέλεια της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου, και το νέο δικό μου βιβλίο που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πατάκη για τον εκσυγχρονισμό της παραδοσιακής Θεσσαλονίκης στο γύρισμα του 20ου αιώνα, με τίτλο Οι αναμνήσεις του γιατρού Γιοέλ.

Στο πνεύμα αυτό ας αναφερθούν όλα όσα συνάδουν και προετοιμάζουν τον κόσμο να ανοιχτεί προς μια νέα θεώρηση της ιστορίας της πόλης. Ότι δηλαδή χάρη στην πρωτοβουλία του Γιάννη Μπουτάρη εδώ και τέσσερα χρόνια εγκαινιάστηκαν απευθείας πτήσεις μεταξύ Τελ Αβίβ και Θεσσαλονίκης, και Κωνσταντινούπολης και Θεσσαλονίκης. Ότι το φθινόπωρο του 2011, το Αριστοτέλειο συνδέθηκε ηλεκτρονικά με το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου και απέκτησε πρόσβαση στο Διεθνές Οπτικοακουστικό Αρχείο της Σοά-Ολοκαυτώματος -του οποίου υπήρξα η πρώτη συντονίστρια στην Ελλάδα από το 1995. Εγιναν ταινίες ντοκυμαντέρ σαν το «Εκτός Ιστορίας» που εστιάζουν σε περιοχές της ιστορίας του Ολοκαυτώματος άγνωστες στο ευρύ κοινό . Ότι ο Πρύτανης του ΑΠΘ ανακοίνωσε επίσημα πως είναι στο πρόγραμμά του ΑΠΘ η κατασκευή μνημείου στον χώρο του Πανεπιστημίου και η ίδρυση έδρας εβραϊκών σπουδών. Τέλος η επικείμενη ανάπλαση της Πλατείας Ελευθερίας που εύχομαι να γίνει σύντομα πράξη.

Διαπιστώνεται ότι στα 100 χρόνια δεν αλλάζουν μόνον αλλά και ενίοτε ευαισθητοποιούνται οι συνειδήσεις. Αυτός είναι πράγματι ένας καλός λόγος γιορτής τουλάχιστον για όσους σαν εμένα πίστεψαν ότι ο μόνος τρόπος για να ανασυγκροτηθεί η μνήμη της πόλης και να συμπεριλάβει τους εξαφανισμένους Θεσσαλονικείς-Μουσουλμάνους, Ντονμέδες και κυρίως Εβραίους κατοίκους της.

Σκόπιμα θυμίζω τη γνωστή σε όλους Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία ή Φεντερασιόν της Θεσσαλονίκης, την μεγαλύτερη σοσιαλιστική οργάνωση στην οθωμανική επικράτεια, που ιδρύθηκε το 1908 από ντόπιους Εβραίους. Υπάρχουν ωστόσο πάμπολλα παραδείγματα ικανά για να αναδείξουν τη συμβολή των Εβραίων στην ελληνική κοινωνία και ιστορία, αλλά και απαραίτητα για να προσδιοριστεί η σημασία της γενοκτονίας Αυτό ακριβώς προσπαθήσαμε να πράξουμε με την Βίλμα Χαστάογλου-Μαρτινίδη στο βιβλιαράκι μας Εβραϊκά αξιοθέατα στη Θεσσαλονίκη: μία περιήγηση. Προς το παρόν φαίνεται ότι κάτι πετύχαμε αφού το έργο μεταφράστηκε στα αγγλικά και στα γερμανικά. ΄Ενας κούκος όμως δεν φέρνει την άνοιξη. Χρειάζεται να γίνουν και άλλες δραστικές κινήσεις όπως η ανάπλαση της Πλατείας Ελευθερίας, και το κυριότερο να συμπεριληφθεί η ιστορία των Ελλήνων Εβραίων στην σχολική και στην πανεπιστημιακή διδασκαλία, έτσι ώστε να γίνει κατανοητή η σχέση τους με την Θεσσαλονίκη και την ευρύτερη διάσταση της ιστορίας της.

Η Ρένα Μόλχο είναι ιστορικός