Παρέμβαση στην ημερίδα για την Πλ. Ελευθερίας- Νίκος Παπαμίχος, πολεοδόμος

και εδώ

Παρέμβαση στην ημερίδα για την Πλ. Ελευθερίας- Νίκος Παπαμίχος, πολεοδόμος

 

Κυρίες και Κύριοι,

Θα ξεκινήσω λέγοντας ότι η Επιτροπή δεν είχε προκαθορισμένες προσεγγίσεις για τους αρχιτεκτονικούς και πολεοδομικούς χειρισμούς της ανάδειξης της μνήμης του διωγμού του εβραϊκού πληθυσμού της πόλης. Φυσικά, κάθε μέλος είχε τις απόψεις του. Εκείνο που πρέπει να γίνει γνωστό είναι ότι οι συζητήσεις απηχούσαν ένα κοινό πνεύμα, οι απόψεις ήταν συγγενικές, οι αξιολογήσεις δεν απέκλιναν ουσιωδώς και η Επιτροπή διαμόρφωνε τελικά ενιαία στάση.

Εξαρχής εκτιμήθηκε ότι ο χώρος της πλατείας Ελευθερίας, παρά το μικρό της σχετικά μέγεθος, εμπεριέχει ισχυρό συμβολισμό σε πολλά επίπεδα για την πόλη της Θεσσαλονίκης και αντίστοιχα η ανάπλαση δεν θα μπορούσε παρά να προκύψει από συνδυασμό διαφορετικών στοιχείων. Η Επιτροπή κωδικοποιώντας τις απαιτήσεις της διακήρυξης και συμπυκνώνοντας τον προβληματισμό που αναπτύχθηκε σχετικά με το θέμα του Διαγωνισμού διαμόρφωσε τα βασικά ζητήματα που θα αποτελούσαν και τον ουσιαστικό οδηγό αξιολόγησης των μελετών. Η ανάδειξη της ιστορικότητας της πλατείας και ιδιαίτερα του διωγμού των Εβραίων είχε κρίσιμη βαρύτητα.

Η Επιτροπή διαπίστωσε ότι η συνθετότητα και πολυπλοκότητα των στόχων του Διαγωνισμού σε συνδυασμό με τα ιδιαίτερα αστικά χαρακτηριστικά της θέσης της πλατείας και της περιορισμένης της έκτασης διαμόρφωσαν συνθετικά προβλήματα δύσκολα διαχειρίσιμα. Οι δυσκολίες επιτείνονταν από την απαίτηση συγκερασμού εν πολλοίς αντιφατικών ζητούμενων. Η ανάδειξη ενός τόπου τραυματικής και οδυνηρής μνήμης στο κέντρο μιας ζωντανής εμπορικής ζώνης είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση. Έτσι, ενώ κατατέθηκαν ενδιαφέρουσες προτάσεις με ισχυρό εννοιολογικό υπόβαθρο, που ανταποκρίνονται και αναδεικνύουν τον ιδιαίτερο συμβολισμό της θέσης, αδυνατούν ωστόσο, τουλάχιστο στο επίπεδο επεξεργασίας ενός διαγωνισμού, να υποδείξουν εξίσου ικανοποιητικές απαντήσεις στα άλλα ζητούμενα.

Κατά τη γνώμη μου, το σημαντικότερο γνώρισμα του δεδομένου τόπου, όσον αφορά το ιστορικό φορτίο του, είναι η τοπικότητα και ταυτόχρονα η οικουμενικότητα των γεγονότων που έλαβαν χώρα εκεί. Αυτή η διάσταση είναι χαρακτηριστική στο μείζον συμβάν, τη συγκέντρωση του εβραίων κατοίκων Θεσσαλονίκης, που αποτέλεσε και την αφετηρία της συστηματικής εξόντωσης τους. Η πόλη, τη μέρα εκείνη, έχασε διαπαντός την ιδιαίτερη φυσιογνωμία της ως κέντρο του Σεφαραδίτικου εβραϊσμού, μια φυσιογνωμία σμιλεμένη στη διάρκεια αιώνων. Την ίδια στιγμή και στο συγκεκριμένο τόπο, ξετυλίχτηκε μία αποτρόπαια σκηνή της Ευρωπαϊκής (και οικουμενικής) τραγωδίας που εμπνεύστηκαν, σκηνοθέτησαν και εκτέλεσαν οι Ναζί.

Μία συζήτηση που ενδεχομένως γίνει, σχετίζεται με το κατά πόσο η ανάδειξη της μνήμης του Ολοκαυτώματος αποδυναμώνεται από την παρουσία στον ίδιο τόπο και άλλων τεκμηρίων της ιστορίας της πόλης, όπως τα υπολείμματα του θαλάσσιου τείχους, ή η υπόμνηση γεγονότων που σημάδεψαν την Ελληνική και Τουρκική νεώτερη ιστορία. Η δική μου προσέγγιση είναι ότι όλα αυτά, μνήμες, ίχνη, πολεοδομικές χαράξεις, εμμένουσες ανθρώπινες δραστηριότητες, εφήμερα συμβάντα ή τραυματικές εμπειρίες, λιγότερο ή περισσότερο σημαντικά, τοπικής ή ευρύτερης εμβέλειας, συγκροτούν το αδιάσπαστο παλίμψηστο του παρελθόντος της πόλης, μήτρα του σήμερα και καμβά του αύριο. «Ο Άγγελος της Ιστορίας κοιτά πίσω του» λέει ο Μπέγιαμιν. Με την έννοια αυτή, η μνήμη της εξόντωσης των Εβραίων Θεσσαλονικέων αναδύεται ως κομμάτι της ιστορίας της πόλης, της δικής μας ιστορίας, ως γεγονός που έγινε εδώ, μπροστά στα μάτια μας, στο ίδιο σημείο που χτυπούσε και εξακολουθεί να χτυπά η εμπορική καρδιά της πόλης. Έτσι, ο σημερινός πολίτης οικειώνεται το ανοίκειο και η υπόμνηση του τερατώδους προκαλεί ανησυχία και γεννά σκέψεις και ερωτήματα: Πόσο μακριά και πόσο κοντά!