Μνήμη και δημόσιος χώρος-τι είναι σημαντικό για τους πολίτες; Πελαγία Αστρεινίδου

και εδώ

Καταρχήν είναι οι πολίτες της πόλης μας μια ενιαία κατηγορία; Ή αποτελούνται από διαφορετικές κοινότητες, με ποικίλες συλλογικές ταυτότητες, διαφορετικές αντιλήψειςκαι που συχνά διαχέονται στο δημόσιο χώρο, δημιουργώντας συγκρούσεις και αντιπαραθέσεις;

Θα έλεγα ότι η πόλη είναι ένα συλλογικό «αποτύπωμα» μια διασπορά προσωπικών ιστοριών, βιωμάτων και επιλεκτικής μνήμης για τον καθένα από εμάς. Η πόλη είναι ο κατεξοχήν τόπος που προσφέρει δυνατότητες διεξόδων. Δεν είναι μόνο ο τόπος οικονομικών ανταλλαγών αλλά και ο τόπος διαμόρφωσης της κοινωνικής μας συνοχής -σε αυτό θα προσπαθήσω να εστιάσω. Πώς αυτό το –κοινό αλλά και διαφοροποιημένο- υπόβαθρο που διαμορφώθηκε μεταπολεμικά, το υπόβαθρο που σήμερα διαλύεται σαρώνοντας την κοινωνία και τις γνωστές εικόνες της πόλης, μπορούμε να το διαχειριστούμε; Ποιοί και στο όνομα ποιού;

Θα χρησιμοποιήσω δύο παραδείγματα.

Το πρώτο αφορά στο πώς βλέπει τη Θεσσαλονίκη ένας αρχιτέκτονας που έζησε για λίγο στην πόλη μας, αλλά σήμερα παρακολουθεί από απόσταση αυτά που συμβαίνουν. Το δεύτερο παράδειγμα αφορά στην προσπάθεια της εθελοντικής καταγραφής από μια μικρή ομάδα αρχιτεκτόνων και κοινωνικών ανθρωπολόγων των διαφορετικών αντιλήψεων για το δημόσιο χώρο από τους ίδιους τους κατοίκους του (περιοχή Mπιτ Παζάρ, παλιού Δημαρχείου...) Σκοπός της έρευνας ήταν η επισήμανση των προβλημάτων της περιοχής.Δεν απέβλεπε σε αυτό που οι αρχιτέκτονες ονομάζουν συμμετοχικό σχεδιασμό, το αντίθετο μάλιστα. Ούτε φυσικά σε μια μεταμοντέρνα εκδοχή ένα είδος ποτ πουρί αλά καρτ της ιστορίας για τη διαμόρφωση του δημόσιου χώρου.

Το πρώτο λοιπόν παράδειγμα αφορά μια δημοσίευση του αρχιτέκτονα Ανδρέα Γιακουμακάτου στο περιοδικό Αρχιτεκτονικά Θέματα. Γράφει λοιπόν ο Γιακουμακάτος ότι υπάρχει στην πόλη μας ένα κοινωνικό μόρφωμα που διατηρείται σε κατάσταση ιδιότυπου επαρχιωτισμού και περιθωριοποίησης, ενώ παράλληλα συνυπάρχουν κατά την άποψή του μικρές ελίτ που θα μπορούσαν να ζουν και να δραστηροποιούνται σε οποιοδήποτε διεθνές μητροπολιτικό κέντρο. Δύο παράλληλοι κόσμοι, μια πόλωση κατά τον συγγραφέα, που συντηρεί την πόλη σε συνθήκη στάσης αν δεν τροφοδοτεί και την οπισθοχώρηση ενώ δεν διακρίνονται για την ώρα τουλάχιστον σημάδια μιας γενικότερης αστικής και πολιτισμικής εξισορρόπησης. Να το σκεφτούμε;

Ας δούμε τώρα και το δεύτερο παράδειγμα που αναφέρεται στην έρευνα που πραγματοποιήσαμε στο πάνω κομμάτι της οδού Βενιζέλου (περιοχή του Μπιτ Παζάρ). Γράφει ο Αντώνης ο Λιάκος, νομίζω στο τελευταίο του βιβλίο για τις ουτοπίες, πως το παρελθόν δεν το αντιλαμβανόμαστε ως χάος αλλά ως εικόνα και κάθε εικόνα έχει μια αρχιτεκτονική. Το διαφορετικό βίωμα λοιπόν της αρχιτεκτονικής του τόπου προσπαθήσαμε να ανιχνεύσουμε μέσα από τις συνεντεύξεις με τους κατοίκους Έλληνες και αλλοδαπούς. Οι διαφορετικές εικόνες των πληροφορητών μας παρέδωσαν ένα υλικό , οριζόντιες σρωματογραφίες με πληροφορίες οικονομικής, επαγγελματικής, καθημερινής διαβίωσης, αλλά και πολλές αποσιωπήσεις. Ο εμφύλιος εμφανίζεται ελάχιστα, οι Εβραίοι της πόλης καθόλου. Τα τραύματα είναι γνωστό ότι καταχωνιάζονται στα βάθη της μνήμης των ανθρώπων. Όπως έγραφε και η Χάνα Άρεντ δεν μπορούμε να εξοβελίζουμε το κακό και να το εννοούμε απλά σαν ένα νεκρό φορτίο που ο χρόνος από μόνος του θα το σκεπάσει με τη λήθη. Μήπως αυτό συνεχίζουμε να κάνουμε; Πόσοι από τους συμπολίτες μας γνωρίζουν τη εμβληματική φωτογραφία της πλατείας Ελευθερίας με τους συγκεντρωμένους Εβραίους που πήραν το τρένα του θανάτου; Την ξαναείδα στο μουσείο Τοπογραφίας του Τρόμου στο Βερολίνο. Γνωρίζετε πόσους επισκέπτες έχει το χρόνο; 1000000. Όταν κάποιοι έρχονται στη Θεσσαλονίκη δίπλα στο πάρκινγκ της πλατείας Ελευθερίας θα δουν στη γωνία του δρόμου το μνημείο του Ολοκαυτώματος. Σήμερα κάτι αλλάζει;

 Αν έκανα τώρα την ερώτηση, ποια είναι για σας η εικόνα που έχετε για το Αλκαζάρ; Οι αρχαιολόγοι και οι ιστορικοί ενδεχομένως θα μιλούσαν με λεπτομέρεια για το τέμενος Χαμζά Μπεη, τις φάσεις του κ.λπ. Για πολλούς άλλους, το κύριο θα ήταν η εμφάνιση πίσω από τις βανδαλισμένες λαμαρίνες του μετρό ενός ωραίου αναστηλωμένου μνημείου, όμως για τον πληροφορητή μας Μάνο που έζησε μέσα και έξω από το μνημείο από τα παιδικά του χρόνια, η παρέμβαση στο Αλακαζάρ αποκάλυψε έναν ανοίκειο χώρο, ένα ψυχρό, μουσείο. Έτσι το χαρακτήρισε. Το ερώτημα άρα είναι πως θα σχεδιάσουμε τον δημόσιο χώρο;

Πως λοιπόν σήμερα καλούμαστε να χειριστούμε αυτήν την ετερογένεια, όταν συμφωνούμε ότι η πόλη δεν έχει μία και μόνο εικόνα, αλλά αντίθετα διαμορφώνεται μέσα από τις πολλές βιωματικές ιστορίες; Πώς αυτό το δίκτυο ιστοριών μπορεί ο αρχιτέκτονας να το αναλύσει στα αποσπάσματα που φτιάχνουν την πόλη; Ποια είναι η σχέση κοινωνικής ανθρωπολογίας, αρχαιολογίας,αρχιτεκτονικής και αστικού σχεδιασμου; Πως οι πληροφορίες των κατοίκων, μετατρέπονται σε γνώση για τον αρχιτέκτονα που αχολείται με τον αστικό σχεδιασμό; Πώς η δυστοπία της πλατείας Ελευθερίας μπορεί να μετατραπεί σε μια άλλη καθημερινότητα, μνήμης τραυματικής και συμφιλίωσης με το παρελθόν; Μένει να το δούμε.

Σήμερα λοιπόν πιστεύουμε στην ετερογένεια των κανόνων και στην αναζήτηση της διαφωνίας στην πόλη. ΄Οπως υποστηρίζει ο Lyotar, η διαφορά και όχι η ενότητα μπορεί να ρυθμίσει το παρόν. Ας θυμηθούμε τελειώνοντας αυτή την σύντομη παρέμβαση τα λόγια του αρχιτέκτονα Ρεμ Κουλχας:«αν φτιάχναμε κάστρα στην άμμο, τώρα κολυμπάμε στη θάλασσα που τα παρέσυρε μακριά. Περισσότερο από ποτέ η ΠΟΛΗ είναι ό,τι έχουμε». Ας σκεφτούμε σοβαρά αυτή την άποψη μαζί μ’ εκείνη ενός κατοίκου της Θεσσαλονίκης όπως την κατέγραψε η έρευνά μας στην οδό Βενιζέλου «Δεν αγαπάω αυτή την πόλη και ξέρεις γιατί; Γιατί δεν μ’ αφήνει να τη χαρώ»

Τι μένει; Νέες ιδέες. Καινοτόμες αντιλήψεις, ρευστότητα, άνοιγμα στη διαφορετικότητακαι στη διαχείριση των συγκρούσεων, τόλμη, δημόσιες συζητήσεις, μακριά από τις στερεοτυπικές εικόνες και τους ξύλινους λόγους.

Σας ευχαριστώ

Πελαγία Αστρεινίδου-αρχιτέκτων